آیا باورهای سنتی در مورد درمان فشارخون با تریاک صحت دارد؟

مصرف تریاک و مشتقات آن، پس از تنباکو، دومین ماده مخدر پرمصرف در کشورهای در حال توسعه خاورمیانه به خصوص ایران است. یکی از دلایل مهم این شیوع بالا، یک باور سنتی ریشه‌دار در میان برخی افراد و حتی گاهی در میان کادر درمان، است که تریاک می‌تواند برای سلامت قلب و عروق مفید بوده و در کنترل بیماری‌هایی مانند دیابت، فشار خون بالا (هایپرتانسیون) و چربی خون مؤثر باشد. اما این باور چقدر با شواهد علمی امروزی همخوانی دارد؟ در این مقاله، با مرور دقیق پژوهش‌های معتبر، به این پرسش پاسخ می‌دهیم که رابطه تریاک و فشارخون دقیقاً چیست و آیا اعتیاد به تریاک می‌تواند به کنترل یا کاهش فشار خون کمک کند؟

 

تریاک چیست؟

تریاک شیرابه خشک شده‌ای است که از کپه‌های نارس گیاه خشخاش (Papaver somniferum) به دست می‌آید. این ماده حاوی بیش از ۵۰ نوع آلکالوئید مختلف است که حدود ۲۰-۳۰٪ وزن آن را تشکیل می‌دهند. مهم‌ترین این آلکالوئیدها، مورفین (با بالاترین غلظت)، کدئین، تبائین، پاپاورین و نوسکاپین هستند. اثرات اصلی تریاک بر بدن، عمدتاً از طریق اتصال مورفین به گیرنده‌های مواد افیونی ( opioid receptors) به ویژه گیرنده‌های  (mu) در سیستم عصبی مرکزی و سایر اندام‌ها اعمال می‌شود.

آیا تریاک فشار خون را کاهش می‌دهد؟

پاسخ به این سؤال ساده نیست، زیرا اثر تریاک بر فشار خون در کوتاه‌مدت و بلندمدت کاملاً متفاوت است.

اثر کوتاه‌مدت: کاهش موقت و فریبنده

برخی مطالعات نشان می‌دهند که مصرف تریاک می‌تواند به طور موقت باعث کاهش فشار خون شود. این اثر عمدتاً به دلیل تأثیر مشتقات تریاک بر روی سیستم عصبی مرکزی و ایجاد هیپوتانسیون (افت فشار خون) و برادی‌کاردی (کندی ضربان قلب) است. همچنین، منابع معتبر بررسی تداخلات دارویی نشان می‌دهند که تریاک با مکانیسم‌های مختلف (مانند اثرات افزایش‌دهنده افت فشار خون) می‌تواند با داروهای ضد فشارخون تداخل کرده و باعث افت ناگهانی و شدید فشار، سرگیجه و غش شود. این کاهش کوتاه‌مدت، سرچشمه اصلی باور غلط مفید بودن تریاک برای قلب است.

اثر بلندمدت: تشدید فشار خون بالا ناشی از اعتیاد به تریاک

برخلاف اثر کوتاه‌مدت، مصرف مزمن و بلندمدت تریاک نه تنها فشار خون را کنترل نمی‌کند، بلکه می‌تواند آن را تشدید کرده و منجر به پرفشاری خطرناک خون شود.

یک مطالعه مروری جامع در سال ۲۰۱۶ بر روی ۷۸ مقاله مرتبط، به این نتیجه رسید که شواهد علمی متعددی وجود دارد که مصرف تریاک هیچ توجیه علمی برای بهبود متغیرهای بیوشیمیایی مانند قند و چربی خون ندارد و استفاده طولانی‌مدت از آن تأثیرات منفی بر جای گذاشته و دیابت، چربی خون و فشار خون بالا (hypertension) را تشدید می‌کند. این اثرات منفی بلندمدت ناشی از تغییرات ساختاری و عملکردی در برخی از اندام‌های بدن، از جمله سیستم قلبی-عروقی است. اثرات مخرب و عوارض تریاک تا مدت ها پس از ترک تریاک نیز ادامه دارد.

شواهد علمی: افزایش فشار خون سیستولیک در مصرف‌کنندگان تریاک

چندین مطالعه مورد-شاهدی معتبر، این ادعا را به صورت آماری تأیید کرده‌اند. یک مطالعه در سال ۲۰۱۴ بر روی بیماران دیابتی نشان داد که اگرچه تریاک تأثیر معنی‌داری بر قند خون یا فشار خون دیاستولیک نداشت، اما فشار خون سیستولیک (عدد بالا) و شیوع فشار خون سیستولیک بالا در گروه مصرف‌کننده تریاک به طور معنی‌داری بیشتر بود.

در این مطالعه، میانگین فشار خون سیستولیک در گروه مصرف‌کننده تریاک ۱۳۱.۲ میلی‌متر جیوه بود، در حالی که در گروه غیرمصرف‌کننده این مقدار ۱۲۵.۷ میلی‌متر جیوه ثبت شد. این تفاوت از نظر آماری معنی‌دار (P < 0.050) نشان می‌دهد که مصرف تریاک با افزایش فشار خون سیستولیک مرتبط است.

علاوه بر این، مطالعه مذکور نشان داد که مصرف تریاک تأثیر منفی بر دیگر عوامل خطرزای قلبی دارد؛ به طوری که سطح HDL (کلسترول خوب) در گروه مصرف‌کننده به طور معنی‌داری پایین‌تر بود که خود یک عامل خطر مستقل برای بیماری‌های قلبی محسوب می‌شود.

نتایج یک مطالعه حیوانی نیز نشان داد که در معرض دود تریاک قرار گرفتن شبیه‌سازی مصرف استنشاقی در انسان باعث افزایش سطح تروپونین I (نشانگر آسیب قلبی) و تغییرات نامطلوب در نوار قلب شد که این شواهد نیز علیه باور محافظت‌کننده بودن تریاک از سیستم قلبی-عروقی است.

 

تاثیر تریاک بر فشارخون

بر اساس قوی‌ترین شواهد علمی موجود، باور سنتی در مورد مفید بودن تریاک برای کاهش فشار خون کاملاً رد می‌شود. اگرچه مصرف تریاک ممکن است در لحظات اولیه به دلیل اثرات فارماکولوژیک خود، کاهش فشار خون کوتاه‌مدتی ایجاد کند، اما این اثر موقتی و فریبنده است. در مقابل، مصرف مزمن و بلندمدت تریاک یک عامل خطر جدی برای تشدید فشار خون بالا، افزایش فشار خون سیستولیک، کاهش کلسترول خوب (HDL) و در نهایت، تشدید بیماری‌های قلبی-عروقی و متابولیک محسوب می‌شود.

لذا، توصیه آکادمیک و پزشکی قاطعانه این است که افراد نباید به هیچ وجه تریاک را به عنوان یک عامل ضد فشار خون یا محافظت‌کننده قلبی مصرف کنند و باید در مورد عوارض خطرناک مصرف غیرمجاز آن آگاه‌سازی شوند. به یاد داشته باشید هیچ‌گاه برای تشخیص یا درمان بیماری‌ها، به ویژه فشار خون، به مصرف خودسرانه مواد مخدر مانند تریاک اقدام نکنید. لطفاً برای درمان فشار خون بالا به پزشک متخصص مراجعه کرده و از درمان‌های استاندارد دارویی و تغییر سبک زندگی پیروی کنید. همچنین برای ترک تریاک در افرادی که مدت زیادی اعتیاد به تریاک داشته اند بهترین راه ترک در مرکز ترک تریاک است، زیرا نظارت پزشکی و حرفه ای در این مراکز به بیمار کمک می کند با ایمنی کامل و با کمترین درد و عوارض تریاک را ترک کند.

 

چرا اعتیاد به تریاک باعث فشارخون بالا می شود؟

پرسش بسیار دقیق و خوبی مطرح کردید. در پاسخ قبلی به طور خلاصه اشاره شد که اثر بلندمدت تریاک افزایش فشار خون است. در اینجا به صورت مفصل و با تکیه بر مکانیسم‌های علمی اثبات‌شده، توضیح می‌دهم که چرا مصرف مزمن تریاک منجر به افزایش فشار خون می‌شود.

برخلاف باور عمومی که ریشه در اثر آرام‌بخش کوتاه‌مدت تریاک دارد، مصرف طولانی‌مدت آن از چندین مسیر پیچیده و تعامل‌یافته، فشار خون را افزایش داده و کنترل آن را دشوارتر می‌کند. این مکانیسم‌ها را می‌توان در دو دسته کلی تغییر در عملکرد سیستم‌های تنظیمی بدن و آسیب‌های ساختاری بررسی کرد.

۱. اختلال در سیستم‌های تنظیم‌کننده فشار خون

بدن ما برای تنظیم فشار خون از سیستم‌های پیچیده و دقیقی استفاده می‌کند. تریاک با اثر بر این سیستم‌ها، تعادل آنها را به هم می‌زند.

1. اثر بر سیستم عصبی خودمختار (سیستم سمپاتیک): سیستم عصبی سمپاتیک وظیفه افزایش موقت فشار خون در شرایط ضروری مثل استرس را بر عهده دارد. تحقیقات نشان داده‌اند که مواد افیونی در حالت طبیعی با مهار این سیستم، نوعی اثر کاهنده بر فشار خون اعمال می‌کنند. اما در مصرف مزمن تریاک، این مکانیسم مهارکننده دچار اختلال می‌شود و کارآیی خود را از دست می‌دهد. به عبارت ساده، “ترمز” سیستم سمپاتیک که توسط مواد افیونی داخلی بدن کشیده می‌شود، در پرفشاری خون ناشی از مصرف تریاک، دیگر به درستی عمل نمی‌کند. این پدیده که “به خطر افتادن مهار سمپاتیک توسط مواد افیونی” نامیده می‌شود، باعث می‌شود فعالیت سمپاتیک افزایش یافته و در نتیجه فشار خون بالا برود.
2. اثر بر رفلکس بارورسپتورها: بارورسپتورها، حسگرهایی در دیواره عروق هستند که تغییرات فشار خون را حس کرده و با ارسال پیام به مغز، سعی در تعدیل آن دارند. مطالعات نشان داده‌اند که سیستم مواد افیونی درون‌زا (اندورفین‌ها) نقش مهمی در تنظیم این رفلکس دارد. مصرف مزمن تریاک با دخالت در این سیستم پیچیده، می‌تواند عملکرد صحیح بارورسپتورها را مختل کند. در واقع، مسدود کردن گیرنده‌های مواد افیونی در مطالعات حیوانی توانسته است از توسعه فشار خون بالا جلوگیری کرده و آن را کاهش دهد که نشان‌دهنده نقش مخرب این سیستم در پرفشاری خون است.
3. تشدید اثر هورمون‌های افزایش‌دهنده فشار خون: یکی دیگر از مکانیسم‌های مهم، اثر تریاک بر هورمون آنژیوتانسین II است. این هورمون یک تنگ‌کننده عروق بسیار قوی است که نقش اصلی در سیستم رنین-آنژیوتانسین (تنظیم‌کننده بلندمدت فشار خون) دارد. شواهد علمی نشان می‌دهند که مصرف مواد افیونی می‌تواند اثرات افزایش‌دهنده فشار خون (پرسور) آنژیوتانسین II را در مراکز عصبی مغز تقویت کند . این به معنای آن است که حتی اگر سطح آنژیوتانسین تغییری نکند، بدن نسبت به آن حساستر شده و واکنش شدیدتری (تنگ شدن بیشتر عروق و افزایش فشار) نشان می‌دهد.

۲. تغییرات ساختاری و عملکردی بلندمدت

اثر تخریبی تریاک تنها به عملکرد سیستم‌ها محدود نمی‌شود و در طولانی‌مدت منجر به تغییرات ساختاری در ارگان‌های حیاتی می‌گردد .

1. اتغییرات ساختاری در قلب و عروق: مصرف مزمن تریاک می‌تواند منجر به تغییرات ساختاری در اندام‌های بدن، از جمله سیستم قلبی-عروقی شود . این تغییرات شامل سفت شدن دیواره عروق (کاهش انعطاف‌پذیری) و تغییر در ساختار عضله قلب است. چنین تغییراتی به طور مستقیم باعث افزایش مقاومت عروقی و در نتیجه افزایش فشار خون می‌شوند.
2. تداخل با عملکرد نورآدرنالین در قلب: تحقیقات نشان داده‌اند که مواد افیونی موجود در تریاک می‌توانند به طور موضعی در قلب، با سیستم عصبی سمپاتیک تداخل کرده و پاسخ قلب به پیام‌های افزایش‌دهنده فشار را تغییر دهند. به عنوان مثال، مطالعات نشان داده‌اند که مسدود کردن گیرنده‌های مواد افیونی (با داروهایی مانند نالوکسان) می‌تواند پاسخ‌های انقباضی قلب به محرک‌های سمپاتیک مانند ایزوپروترنول را به شدت (تا ۱۰۰۰ درصد) افزایش دهد . این یافته نشان می‌دهد که در حالت عادی، سیستم مواد افیونی داخلی به عنوان یک تعدیل‌کننده عمل می‌کند، اما مصرف مزمن تریاک این تعادل را بر هم زده و ممکن است با تغییر در این تعاملات، به تشدید پاسخ‌های قلبی و افزایش فشار خون دامن بزند.
3. اثر بر سایر عوامل خطرزای قلبی-عروقی: تریاک به طور غیرمستقیم نیز با تشدید سایر بیماری‌ها، فشار خون را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مصرف طولانی‌مدت تریاک منجر به افزایش قند خون، تشدید دیابت و افزایش چربی‌های خون (دیس لیپیدمی) می‌شود . دیابت و چربی خون بالا خود از عوامل اصلی تشدید‌کننده فشار خون و تصلب شرایین هستند. بنابراین تریاک با ایجاد یک اثر زنجیره‌ای و تخریبی بر متابولیسم بدن، به طور غیرمستقیم نیز فشار خون را افزایش می‌دهد.

 

سخن آخر درباره درمان فشارخون با تریاک

باور درمان فشارخون با تریاک فقط یک شایعه است و دلیل علمی ندارد. تحقیقات نشان داده است در کوتاه مدت یک تاثیر فریبنده رو به کاهش دارد اما در بلند مدت تریاک باعث افزایش فشار خون می شود. تریاک با وجود اثر کوتاه‌مدت و فریبنده کاهش فشار خون، در بلندمدت از طریق مکانیسم‌های زیر باعث افزایش آن می‌شود:

۱. مهار سیستم‌های طبیعی تنظیم‌کننده: تضعیف مکانیسم مهاری سیستم عصبی سمپاتیک و اختلال در رفلکس بارورسپتورها.

۲. افزایش حساسیت به عوامل تنگ‌کننده عروق: تقویت اثر هورمون‌هایی مانند آنژیوتانسین II .

۳. ایجاد تغییرات ساختاری: ایجاد تغییرات مضر در ساختار قلب و عروق و کاهش انعطاف‌پذیری آنها

۴. تشدید سایر عوامل خطر: افزایش قند و چربی خون که خود نقش مهمی در پرفشاری خون دارند.

بنابراین، دیدگاه سنتی مبنی بر مفید بودن تریاک برای قلب و فشار خون، نه تنها از نظر علمی رد می‌شود، بلکه مصرف آن به عنوان یک عامل خطر جدی برای ابتلا و تشدید پرفشاری خون و سایر بیماری‌های قلبی-عروقی شناخته می‌شود.