علت عطسه های پی در پی پس از ترک اعتیاد
بهمن ۱۶, ۱۴۰۴
وقتی به ترک اعتیاد فکر میکنیم، اغلب بر چالشهای شناختهشده تمرکز میکنیم مانند هوس مصرف و وسوسه، اضطراب، نوسانات خلقی و ترک فیزیکی. اما در این دوره علائم مختلفی ظهور می کند. یکی از این علائم عجیب که توسط بسیاری در حال ترک اعتیاد بودند گزارش شده است، عطسه بیش از حد است. این پست به بررسی علت عطسه های زیاد پس از ترک اعتیاد می پردازد.
علت عطسه های پی در پی پس از ترک اعتیاد
ترک اعتیاد یک فرآیند پیچیده زیستشناختی است و بدن برای بازگشت به حالت تعادل (هومئوستاز) ممکن است واکنشهای غیرمنتظرهای نشان دهد. عطسه کردن مفرط یکی از این نشانههای کمتر شناختهشده است که بهخصوص پس از ترک برخی مواد خاص، به طور بارزتری دیده میشود.
پیش از پرداختن به مواد خاص، درک این مکانیسم کلیدی ضروری است، بسیاری از مواد مخدر و محرک، سیستم عصبی مرکزی و سیستم خودمختار (اتونوم) را سرکوب یا دستکاری میکنند. این سیستمها کنترل اعمال غیرارادی مانند عطسه را بر عهده دارند. با حذف ناگهانی ماده، سیستم عصبی دچار بیتعادلی (دیسرجولیشن) میشود و مانند یک فنر فشرده شده، به حالت افراطی برمیگردد.
این بیتعادلی میتواند آستانه تحریک رفلکس عطسه را به شدت پایین بیاورد، به طوری که محرکهای کوچکی مثل نور، گردوغبار یا حتی تغییر دما که پیش از این نادیده گرفته میشدند، حالا باعث حملات عطسه شوند.
اگر اخیراً اعتیاد را ترک کردهاید و خود را در طوفانی ناگهانی از عطسه میبینید، بدانید دلایل فیزیولوژیکی محکمی در پشت آن وجود دارد. در ادامه مهمترین دلایل عطسه زیاد پس از ترک اعتیاد می پردازیم.
۱-کالیبراسیون مجدد سیستم عصبی
اعتیاد، چه به موادی مانند نیکوتین، مواد افیونی، الکل یا رفتارهای خاص، اساساً سیستم عصبی شما را تغییر میدهد. این مواد اغلب فرآیندهای طبیعی را سرکوب یا از بین میبرند.
سیستم عصبی خودکار شما دو شاخه اصلی دارد: سمپاتیک (مبارزه یا فرار) و پاراسمپاتیک (استراحت و هضم). بسیاری از مواد اعتیادآور سیستم پاراسمپاتیک را تضعیف میکنند یا به طور مزمن سیستم سمپاتیک را تحریک میکنند. وقتی ماده را ترک میکنید، سیستم عصبی شما برای حالت “هوشیاری” کالیبره نشده است.
این سیستم دورهای از اختلال تنظیم را طی میکند که اغلب به شدت در جستجوی تعادل جدید نوسان میکند. این اختلال تنظیم میتواند مستقیماً بر رفلکسها تأثیر بگذارد – از جمله رفلکس عطسه، که توسط یک مسیر عصبی پیچیده شامل عصب سه قلو اداره میشود.
یک سیستم عصبی بیش از حد تحریک شده یا ناقص میتواند آستانه تحریک این رفلکس را کاهش دهد و باعث شود که شما با تحریکات جزئی که قبلاً متوجه آن نمیشدید عطسه کنید.
۲-بازگشت آگاهی حسی؛ بیدار شدن اعصاب
در طول اعتیاد فعال، حواس شما اغلب کند میشوند. بهبودی فرآیندی از بیدار شدن مجدد حسی است. موادی مانند نیکوتین، مواد افیونی و الکل، سرکوبکنندههای سیستم عصبی مرکزی هستند. آنها ورودی حسی را بیحس میکنند. پس از ترک الکل، حواس شما دوباره فعال میشوند – گاهی اوقات با شدت بیشتر.
این پدیده که به عنوان هیپراستزی شناخته میشود، به این معنی است که اعصاب بویایی و سه قلو (حس صورت) شما بیش از حد حساس میشوند. گرد و غبار، گرده، عطرها یا حتی تغییرات دمای هوا – محرکهایی که مغز شما قبلاً فیلتر کرده بود – اکنون با شدت بیشتری درک میشوند.
این حساسیت افزایش یافته میتواند رفلکس عطسه را بسیار آسانتر و مکررتر تحریک کند، زیرا عطسه یک مکانیسم دفاعی اولیه برای پاک کردن مجاری بینی از محرکهای درک شده است.
۳-تنظیم هیستامین و واکنش سیستم ایمنی
اعتیاد میتواند سیستم ایمنی شما را سرکوب کند. هنگامی که عامل سرکوب کننده حذف میشود، سیستم میتواند دوباره واکنش نشان دهد و گاهی اوقات بیش از حد واکنش نشان میدهد.
بسیاری از مواد مخدر مورد سوء مصرف، به ویژه مواد افیونی و الکل، به عنوان سرکوب کننده عملکرد سیستم ایمنی شناخته میشوند. هیستامین، یک ماده شیمیایی کلیدی در پاسخهای ایمنی، در رفلکس عطسه نیز نقش دارد. در طول اعتیاد فعال، آزادسازی هیستامین ممکن است به طور غیرطبیعی سرکوب شود.
پس از ترک اعتیاد، سیستم ایمنی، مانند سیستم عصبی، میتواند با تنظیم مجدد، به حالت بیش فعالی تغییر کند. این ممکن است منجر به افزایش موقت آزادسازی هیستامین شود و علائمی شبیه آلرژی ایجاد کند – از جمله آبریزش بینی، خارش چشم و عطسههای شدید و ناگهانی حملات عطسه. این به معنی بیدار شدن سیستم ایمنی بدن شماست و برای مدتی مستعد هشدارهای کاذب میشود.
۴-مورد خاص اثرات نیکوتین و کولینرژیک
برای کسانی که سیگار کشیدن یا ویپینگ را ترک میکنند، ارتباط عطسه به ویژه قوی و مستند است. نیکوتین یک محرک قوی است که بر گیرندههای استیل کولین در مغز تأثیر میگذارد. سیستم کولینرژیک عمیقاً در کنترل ترشح غدد مخاطی و عضلات صاف در مجاری هوایی نقش دارد.
وقتی نیکوتین به طور مزمن وجود داشته باشد، این نقش تنظیمی را بر عهده میگیرد. پس از ترک، کمبود و عدم تعادل کولینرژیک قابل توجهی وجود دارد. مژکها – ساختارهای کوچک مو مانند در دستگاه تنفسی شما که زبالهها را بیرون میرانند – پس از فلج شدن توسط دود، شروع به بازسازی و فعالتر شدن میکنند.
همانطور که دوباره شروع به حرکت میکنند، مواد محرک به دام افتاده را بسیج میکنند و باعث عطسه برای بیرون راندن آنها میشوند. علاوه بر این، مخاط بینی که به طور مزمن از دود خشک و ملتهب شده بود، شروع به التیام و بازیابی رطوبت طبیعی میکند، فرآیندی که خود میتواند تحریککننده باشد و عطسه را تحریک کند.
۵-کم آبی بدن و التیام غشای مخاطی
اعتیاد اغلب منجر به کم آبی مزمن میشود. بهبودی شامل آبرسانی مجدد و التیام بافتهای آسیب دیده است. موادی مانند الکل ادرارآور هستند، در حالی که مواد دیگری مانند مواد افیونی میتوانند باعث خشکی غشاهای مخاطی شوند. مصرف مزمن منجر به کم آبی، التهاب و آسیب مجاری بینی و سینوس میشود.
هنگامی که شما ترک میکنید و شروع به آبرسانی مناسب میکنید، بدن شروع به ترمیم این بافت میکند. فرآیند التیام – که در آن سلولهای قدیمی و آسیب دیده جدا میشوند و غشاهای جدید و مرطوب تشکیل میشوند – میتواند احساس قلقلک، شن یا تحریک در بینی ایجاد کند.
این تحریک فیزیکی یک محرک مستقیم و قوی برای عطسه است زیرا بدن سعی میکند خود را پاک کند.
۶-استرس و اضطراب ناشی از ترک
ترک سیگار یک تجربه عمیقاً استرسزا است. استرس ارتباط مستقیمی با عطسه دارد. دوره پس از ترک سیگار با استرس و اضطراب روانی قابل توجهی مشخص میشود. هورمونهای استرس مانند کورتیزول میتوانند التهاب عمومی بدن، از جمله در مجاری بینی را افزایش دهند.
علاوه بر این، برخی از افراد وضعیتی به نام رینیت چشایی یا پاسخ عطسه رفلکسی دارند که توسط حالات عاطفی ایجاد میشود. مرکز عطسه مغز در بصل النخاع میتواند توسط تغییرات ناگهانی عاطفی، از جمله تسکین، تنش یا اضطراب رایج در اوایل بهبودی، فعال شود. یک انفجار ناگهانی اضطراب یا حتی یک آه عمیق از سر آسودگی میتواند برای ایجاد عطسه در یک سیستم فوق حساس کافی باشد.
زمان مراجعه به پزشک برای عطسه های پی در پی پس از ترک اعتیاد
عطسه بیش از حد پس از ترک سیگار معمولاً یک پدیده موقتی است. معمولاً در چند روز تا چند هفته اول ترک به اوج خود میرسد و با ادامه تثبیت بدن در ماههای بعدی، به تدریج فروکش میکند. این نشانه، هرچند آزاردهنده، از فرآیندهای قابل توجه بهبودی و تنظیم مجدد بدن شماست.
با این حال، توجه به بدن بسیار مهم است. اگر عطسه بیش از حد با موارد زیر همراه باشد:
- تب بالا یا ترشحات بینی سبز و زرد: این میتواند نشان دهنده عفونت سینوس باشد، زیرا سیستم ایمنی آسیبپذیرتر شما در معرض عوامل بیماریزا قرار میگیرد.
- برای چندین ماه بدون هیچ کاهشی ادامه یابد.
- به شدت در زندگی روزمره یا خواب شما اختلال ایجاد میکند.
در این موارد، با یک متخصص مراقبتهای بهداشتی مشورت کنید. آنها میتوانند آلرژیهای زمینهای یا سایر بیماریها را رد کنند و ممکن است درمانهای حمایتی مانند اسپریهای بینی نمکی یا آنتیهیستامینها را برای کاهش علائم ترک اعتیاد در حین بهبودی بدن شما ارائه دهند.
هر عطسه، به شیوهای عجیب و غریب، گواهی بر انعطافپذیری شما و تمایل ذاتی بدن شما برای بازگشت به سلامتی است. در این فرآیند صبور باشید، آب کافی بنوشید و به یاد داشته باشید این نیز بگذرد و شما را نه تنها از اعتیاد رها میکند، بلکه با بدن و واکنش پذیری شما را افزایش می دهد.
ترک چه موادی می تواند موجب تحریک بیش از حد عطسه شود؟
همانطور که گفته شد، بازیابی سیستم ایمنی و انعطاف پذیری بدن پس از ترک اعتیاد می تواند منجر به عطسه های مکرر پس از ترک شود. اما مصرف کنندگان چه موادی بیشتر با این علامت روبرو می شوند؟
۱. نیکوتین در مواد دخانی مانند سیگار، قلیان، ویپ
نیکوتین قویترین محرک این لیست در ایجاد عطسه پس از ترک است. این پدیده آنقدر شایع است که اغلب بخشی از سندرم ترک نیکوتین محسوب میشود.
- بازسازی مژکهای تنفسی: دود سیگار، مژکهای ریز مویی در مجاری بینی و تنفسی را فلج میکند. وظیفه این مژکها جارو کردن مخاط، گردوغبار و آلودگیها به سمت خارج است. با ترک نیکوتین، این مژکها دوباره فعال و شروع به بازسازی میکنند. حرکت ناگهانی آنها تمام ذرات به دام افتاده در طول دوره اعتیاد را رها میکند که این خود یک محرک فیزیکی قوی برای عطسههای پیاپی است.
- تغییر در ترشح مخاط: نیکوتین با تأثیر بر سیستم کولینرژیک بدن، ترشحات مخاطی را خشک میکند. پس از ترک، غشاهای مخاطی بینی و سینوسها شروع به تولید مجدد رطوبت طبیعی خود میکنند. این تغییر ناگهانی از خشکی به رطوبت، میتواند بهعنوان یک عامل تحریککننده توسط اعصاب بینی تعبیر شده و عطسه ایجاد کند.
- حساسیتزایی مجدد اعصاب: اعصاب بویایی و سهقلو (ترجمینال) که سالها تحت تأثیر مواد شیمیایی مضر قرار داشتند، اکنون حساسیت خود را بازمییابند. بنابراین، بوها و محرکهایی که قبلاً حس نمیشدند، اکنون به شدت احساس شده و پاسخ عطسه را فعال میکنند.
۲. مواد افیونی یا اپیوئیدها مانند تریاک، هروئین، مورفین، ترامادول، کدئین، متادون
تأثیر مواد افیونی بر مرکز عطسه در مغز (مدولا اوبلانگاتا) مستقیم و قابل توجه است.
- اثر ضد عطسه (Antitussive) مواد افیونی: یکی از ویژگیهای شناخته شده مواد افیونی، سرکوب قوی رفلکس سرفه و عطسه است. در حقیقت، کدئین بهعنوان یک ضد سرفه قوی در شربتها استفاده میشود. با ترک این مواد، این اثر سرکوبگر ناگهان از بین میرود و مرکز عطسه در مغز که مدتها تحت کنترل بود، یک واکنش جبرانی افراطی (Rebound Effect) نشان میدهد. یعنی نهتنها به حالت عادی برنمیگردد، بلکه برای مدتی بیشازحد حساس میشود.
- تحریک سیستم هیستامینی: برخی مواد افیونی (مخصوصاً مورفین) میتوانند باعث آزادسازی هیستامین در بدن شوند. در دوره ترک مورفین، نوسانات شدید در سطح هیستامین میتواند علائمی شبیه حساسیت فصلی، از جمله خارش بینی، آبریزش و عطسههای مکرر ایجاد کند.
- اختلال در سیستم خودمختار: ترک افیونیها باعث تحریک شدید سیستم عصبی سمپاتیک (جنگ یا گریز) میشود. این تحریک عمومی میتواند تمام واکنشهای بدن، از جمله رفلکسهای دفاعی مثل عطسه را تشدید کند.
۳. حشیش یا ماریجوانا، گل، علف
اگرچه ترک حشیش کمتر با علائم فیزیکی شدید همراه است، اما عطسه میتواند بخشی از آن باشد.
- تأثیر بر سیستم اندوکانابینوئید: این سیستم در بدن نقش تنظیمکننده تعادل هومئوستاز، خلقوخو، اشتها و درک حسی را دارد. مصرف مزمن حشیش، این سیستم طبیعی را مختل میکند. با ترک، بدن برای تنظیم مجدد خود تقلا میکند که میتواند به صورت حساسیت بیشازحد حسها بروز کند. در نتیجه، حس بویایی و تحریک بینی شدت یافته و عطسه افزایش مییابد.
- روش مصرف: از آنجایی که حشیش غالباً از طریق دود کردن مصرف میشود، بسیاری از تأثیرات توضیحدادهشده برای نیکوتین در مورد آسیب به مژکها و بازسازی آنها پس از ترک، در اینجا نیز مصداق دارد.
۴. محرکها مانند شیشه، کوکائین، آمفتامین
ترک این مواد بیشتر با علائمی مانند افسردگی، خستگی و پرخوری شناخته میشود، اما عطسه نیز میتواند رخ دهد.
- تخریب مخاط بینی بهخصوص در کوکائین: کوکائینی که از راه بینی مصرف میشود، به طور مستقیم به مخاط بینی آسیب زده، آن را خشک، تحریکپذیر و ملتهب میکند. در دوره ترک کوکائین، فرآیند ترمیم این بافتهای آسیبدیده آغاز میشود. پوستهریزی سلولهای مرده و تشکیل لایه جدید میتواند خارش و تحریک مداوم ایجاد کند که پاسخ به آن عطسههای مکرر است.
- بازگشت حسها: محرکها حالت “هشیاری” اغراقآمیز ایجاد میکنند. پس از ترک، بدن ممکن است دورهای از خمودگی (لتارژی) را تجربه کند. در این بین، سیستم عصبی برای بازگشت به حالت طبیعی تلاش میکند و ممکن است در تنظیم ورودیهای حسی دچار مشکل شود که نتیجه آن میتواند پاسخهای افراطی مانند عطسه باشد.
۵. الکل
در مورد الکل، عطسه بیشتر یک علامت غیرمستقیم و ناشی از آثار کلی ترک است.
- تضعیف سیستم ایمنی و واکنش بازگشتی: مصرف مزمن الکل سیستم ایمنی را تضعیف میکند. با ترک، سیستم ایمنی فعالتر میشود و ممکن است نسبت به عوامل بیضرر محیطی نیز واکنش افراطی نشان دهد که این میتواند به صورت علائم شبهحساسیت، از جمله عطسه ظاهر شود.
- کمآبی و ترمیم بافتها: الکل یک ماده قوی دیورتیک (ادرارآور) است و باعث کمآبی مزمن و خشکی غشاهای مخاطی میشود. با ترک و آغاز روند هیدراتاسیون مجدد، بافتهای بینی شروع به ترمیم و جذب رطوبت میکنند. این تغییر ناگهانی در محیط داخلی بینی میتواند محرک عطسه باشد.
سخن آخر
عطسه کردن های زیاد پس از ترک اعتیاد اگرچه ممکن است ناامیدکننده باشد، اما به این علامت غیرمنتظره از دید مثبت نگاه کنید. عطسه بیش از حد پس از ترک اعتیاد یک مجازات نیست. این یک نشانه ملموس از بازگشت مجدد سیستم عصبی شما، بیدار شدن مجدد حواس شما و تلاش شدید بدن شما برای بازیابی تعادلی است که اعتیاد از شما ربوده است.
نازنین روشن طبری هستم، روانشناس بالینی با بیش از ده سال تجربه در حوزه ترک و درمان اعتیاد و مدیریت داخلی کلینیک طلوعی دوباره.